Tại Việt Nam, du lịch cộng đồng (DLCĐ) đang từng bước khẳng định vai trò là hướng đi then chốt cho sự phát triển nông thôn bền vững. Mô hình này đặt người dân địa phương vào trung tâm – để họ tự tổ chức, quản lý và hưởng lợi từ chính di sản của bản làng mình. Với bản sắc văn hóa đa dạng của 54 dân tộc anh em cùng cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, Việt Nam có tiềm năng du lịch vô giá.
Tính đến năm 2021, cả nước có khoảng 300 bản làng làm DLCĐ với hơn 5.000 homestay. Thế nhưng, hành trình này cũng đi kèm với nhiều thách thức. Nhiều điểm đến vẫn đang gặp khó khăn với cơ sở hạ tầng chưa đồng bộn và nguy cơ mai một bản sắc địa phương do quá trình hiện đại hóa và tình trạng “bê tông hóa” vội vã. Kế hoạch của ngành du lịch quốc gia hiện nay là biến DLCĐ thành một trải nghiệm đặc sắc, chất lượng cao, vừa đảm bảo sinh kế cho bà con, vừa bảo tồn trọn vẹn những giá trị truyền thống tốt đẹp.
Động lực thúc đẩy phát triển du lịch ở địa phương
Tại tỉnh miền núi Tuyên Quang, chị Nguyễn Thị Huyên là một cán bộ đầy nhiệt huyết, kiên định thúc đẩy ngành du lịch địa phương suốt gần hai thập kỷ qua. Đi lên từ vị trí chuyên viên Phòng Quản lý Du lịch thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, Trải qua nhiều vị trí công tác chuyên môn, hiện chị là Trưởng phòng Quản lý Du lịch, trực tiếp tham gia nghiên cứu, tham mưu và triển khai các nhiệm vụ phát triển du lịch của tỉnh.
Gắn bó với vùng đất này, chị Huyên thấu hiểu những áp lực và khó khăn ở nơi đây — từ giao thông trắc trở đến bài toán “khát” nhân lực được đào tạo bài bản. Dẫu vậy, với 22 dân tộc anh em chiếm hơn 56% dân số, Tuyên Quang tự hào sở hữu kho tàng di sản văn hóa đa dạng và thuần khiết – một mảnh đất vô cùng màu mỡ để ươm mầm cho DLCĐ. Với chị Huyên, làm du lịch chưa bao giờ chỉ là chạy theo số lượng du khách. Đó phải là hành trình vun đắp sinh kế, giúp bà con vươn lên cải thiện đời sống mà không đánh mất đi gốc gác, cội nguồn.
Chị Nguyễn Thị Huyên trình bày tại Hội chợ Du lịch Quốc tế thành phố Hồ Chí Minh 2026,
trình bày về phát triển du lịch cộng đồng tại tỉnh Tuyên Quang
Chuyển đổi cách làm du lịch
Bước ngoặt đến vào năm 2024 khi Dự án Du lịch Thụy Sĩ vì Sự phát triển Bền vững (ST4SD) làm việc với tỉnh Tuyên Quang. Được tài trợ bởi Tổng cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO) và do Helvetas Việt Nam thực hiện, dự án đã trở thành yếu tố quan trọng giúp du lịch Tuyên Quang thay đổi.
Dự án mang đến những bài học thực tiễn từ Thụy Sĩ và quốc tế về phát triển cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa. Kinh nghiệm từ Khu dự trữ sinh quyển Entlebuch của Thụy Sĩ được tham khảo. với triết lý để cộng đồng dẫn dắt nhằm tạo ra những không gian sống gắn kết với nguyên tắc: “Hãy để cộng đồng làm chủ câu chuyện, đặt ra quy định và đón tiếp du khách — theo cách của riêng họ.”
Tại Entlebuch, các hợp tác xã địa phương chủ động quản lý du lịch, trong đó người dân tham gia vào việc cung cấp trải nghiệm và tổ chức các cuộc họp để rút kinh nghiệm. Dự án ST4SD đã giới thiệu mô hình này tới Tuyên Quang và khuyến khích áp dụng các phương thức có sự tham gia của người dân như đối thoại mở, nâng cao năng lực và xây dựng một hướng đi lâu dài phù hợp với các giá trị bản địa.
Đối với chị Huyên, dự án ST4SD chính là mảnh ghép hoàn hảo để đánh thức tiềm năng của tỉnh. “Dự án mang đến đúng những gì chúng tôi cần: tư vấn và hỗ trợ kỹ thuật, nâng cao năng lực cho cán bộ, hoàn thiện sản phẩm và tư vấn quy hoạch phát triển bền vững”. Hơn thế nữa, ST4SD còn hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý cho cán bộ địa phương. “Điều quan trọng là dự án gieo cho chúng tôi niềm tin mãnh liệt rằng: chỉ cần đi đúng hướng, du lịch có thể phát triển bền vững lâu dài.”
Nhân rộng mô hình thành công
Hợp tác của tỉnh và dự án đã mang đến kết quả tích cực cho Lô Lô Chải, một thôn bản nằm ở cực Bắc xa xôi. Thôn được biết đến với truyền thống thờ cúng tổ tiên bằng trống đồng và mang đặc trưng của kiến trúc nhà “trình tường” bằng đất.
Lô Lô Chải sinh động tựa như một bảo tàng văn hóa thu nhỏ. Nhưng điều làm nên sức hút mãnh liệt nhất của thôn bản này lại nằm ở sự nhạy bén của người dân khi ứng dụng công nghệ, cùng tinh thần đoàn kết trong việc chung tay làm du lịch cộng đồng.
Dù ở miền núi xa xôi, Lô Lô Chải đã thích ứng với công nghệ số. Các homestay hiện đều có kết nối 5G, và hầu hết các dịch vụ đều chấp nhận thanh toán qua mã QR, một số nơi còn nhận thanh toán với thẻ tín dụng. Du khách có thể đặt chỗ qua các nền tảng như Agoda và Booking.com. Người dân cũng thường xuyên sử dụng Facebook và TikTok để chia sẻ cuộc sống đời thường và kết nối với du khách.
Vẻ đẹp của Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang
qua bộ ảnh do Tạp chí Hàng không Việt Nam Heritage thực hiện
Dù có những thay đổi để theo kịp với nhịp sống hiện đại, thôn vẫn giữ được sự gắn kết của người dân trong cộng đồng. Các cuộc họp thường xuyên được tổ chức để mọi người thảo luận về hoạt động và những công việc cần hỗ trợ thực hiện. Khi một gia đình dựng nhà, người dân trong thôn sẽ cùng chung tay giúp đỡ. Sự đoàn kết này là chính là cách để gìn giữ văn hóa bản địa trường tồn. Những buổi lễ được tổ chức hàng năm gắn kết mọi người với các nghi thức thờ cúng tổ tiên lâu đời. Người dân cũng nhiệt tình tham gia tập luyện các điệu múa truyền thống như là một phần bình dị của cuộc sống, để góp phần duy trì các giá trị của người Lô Lô qua các thế hệ.
Cùng với dự án, chị Huyên đã hợp tác để tiềm năng của Lô Lô Chải được ghi nhận. Khi ý tưởng tham gia Giải thưởng Làng Du lịch Tốt nhất của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) được khởi xướng, chị Huyên lập tức ủng hộ và cùng cơ quan chuyên môn nghiên cứu, tham mưu lãnh đạo tỉnh xem xét đề cử Lô Lô Chải.
“Lô Lô Chải hội tụ đủ mọi yếu tố để được vinh danh,” chị Huyên tự hào chia sẻ. “Thôn sở hữu chất liệu văn hóa vô cùng phong phú và độc đáo, từ kiến trúc nguyên bản đến ngôn ngữ Lô Lô. Lô Lô Chải nằm ở vị trí ‘vàng’ – ngay dưới chân cột cờ Lũng Cú thiêng liêng, giáp biên giới Trung Quốc và nằm trong lòng Công viên Địa chất Toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn do UNESCO công nhận.”
Nhận được sự đồng thuận từ chính quyền, chị cùng cán bộ Sở và chuyên gia dự án ST4SD miệt mài làm việc, rà soát thực trạng của làng theo các tiêu chí của giải thưởng, từ đó khoanh vùng và l thực hiện những giải pháp nâng cấp cấp thiết. Thông qua thảo luận, phỏng vấn và các đợt chỉnh trang thôn bản dưới sự hướng dẫn của dự án, hồ sơ của Lô Lô Chải đã được nộp cho UN Tourism.
Chỉnh trang đầu tiên là có thêm phụ nữ tham gia vào ban quản lý du lịch của thôn nhằm đảm bảo người dân được tham gia đóng góp vào mọi quyết định. Ban quản lý thống nhất các cách thức đơn giản, công bằng để chia sẻ lợi ích, hợp tác làm việc và bảo vệ môi trường tự nhiên bao gồm gìn giữ nhà trình tường. Do thôn nằm trên núi cao nơi nguồn nước khan hiếm vào mùa đông, người dân được nâng cao nhận thức để tiết kiệm nước và sử dụng các tấm lợp năng lượng mặt trời để tiết kiệm năng lượng. Cộng đồng cũng được khuyến khích dùng vật liệu tự nhiên, thân thiện với môi trường để xây nhà và làm các vật dụng trong gia đình.
Khi Lô Lô Chải chính thức được UN Tourism vinh danh là Làng Du lịch Tốt nhất năm 2025, chị Huyên vỡ òa hạnh phúc. Đó là mốc thành công quan trọng, đền đáp cho những cố gắng và sự đồng lòng của địa phương vùng sâu vùng xa và chứng minh Lô Lô Chải hoàn toàn có thể ghi dấu ấn kiêu hãnh trên bản đồ du lịch thế giới.
Lô Lô Chải được vinh danh là Làng Du lịch Tốt nhất vào ngày 17 tháng 10 năm 2025
Đương đầu với những thách thức mới
Tuy nhiên, giải thưởng cũng mang lại những ảnh hưởng không mong đợi. Làn sóng du khách ồ ạt đổ về, tạo áp lực với khả năng đón khách của thôn. Nguy cơ quá tải du lịch hiện hữu — hệ thống xử lý rác thải chịu áp lực lớn, trong khi tình trạng xây dựng tự phát có nguy cơ ảnh hưởng phá vỡ kiến trúc truyền thống.
Nhận thấy điều này, chị Huyên cùng đồng nghiệp chủ động nghiên cứu, tham mưu các giải pháp phù hợp. Chị nhớ lại. “Tôi chủ động trao đổi với các chuyên gia dự án, tổng hợp tình hình để tham mưu, báo cáo lãnh đạo Sở, lãnh đạo tỉnh vào đầu năm 2026. Nhờ sự quan tâm, chỉ đạo của lãnh đạo tỉnh, chúng tôi đã phối hợp với xã Lũng Cú và thôn Lô Lô Chải trao đổi, thống nhất các giải pháp quản lý và định hướng phát triển phù hợp.”
Cùng họp bàn, người dân Lô Lô Chải đã thống nhất ban hành hương ước riêng để quản lý các hoạt động du lịch, tôn trọng bản sắc. Hương ước quy định cách xây dựng nhà cửa theo kiến trúc truyền thống, bảo vệ môi trường, an ninh và văn hóa. Người dân cũng thống nhất các phương thức đơn giản để khuyến khích thực hành tốt và chịu trách nhiệm cho các hoạt động của mình. Bước đi này được định hướng bởi dự án ST4SD, dựa trên chuyên môn từ Thụy Sĩ về giải quyết những thách thức tương tự tại các điểm đến miền núi.
Thực tế tại Lô Lô Chải là tiền đề cho những thay đổi đồng bộ hơn. Để đảm bảo các cộng đồng có sự hỗ trợ bài bản, dự án ST4SD đã phối hợp với tỉnh xây dựng Hướng dẫn Quản lý và Phát triển Điểm đến Du lịch Cộng đồng Bền vững theo chuẩn UN Tourism, được thí điểm tại Tuyên Quang từ tháng 5 năm 2026
Hướng dẫn nhằm giúp các điểm đến tại Việt Nam chuyển mình theo hướng chuyên nghiệp, bền vững và tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế. Dựa trên 9 tiêu chí của UN Tourism, các làng du lịch có thể tự đánh giá thực trạng, lập kế hoạch hành động và chuẩn bị hành trang để nâng tầm chất lượng điểm đến. Mục tiêu cốt lõi là xóa bỏ tư duy làm du lịch tự phát, chuyển sang quản lý bài bản, đưa ra lộ trình kỹ thuật rõ ràng để đảm bảo phát triển bền vững và giúp thêm nhiều ngôi làng Việt Nam sẵn sàng vươn tới danh hiệu Làng Du lịch Tốt nhất.
Hiểu rằng, chỉ khi người dân cấp cơ sở hiểu rõ thì du lịch mới có thể phát triển bền vững, tháng 8/2026, dự án ST4SD đã có bước tiến bằng cách thực hiện bộ hướng dẫn thông qua một video hoạt hình sinh động, gần gũi.
Không dừng lại ở đó, để hỗ trợ cho Lô Lô Chải phát triển chuyên nghiệp, ST4SD còn giúp xây dựng một bộ nhận diện thương hiệu và logo mang đậm bản sắc địa phương. Tháng 5 năm 2026, Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam đích thân trao tặng cho cộng đồng sản phẩm này. Đây là sản phẩm quan trọng để tạo nên bước đột phá trong công tác truyền thông quảng bá. Giờ đây, ngôi làng có thể tự tin kể câu chuyện dung dị nhưng đầy tự hào của mình một cách bài bản không chỉ với du khách địa phương mà cả với thị trường quốc tế.
Đại sự Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass trao cho Lô Lô Chải
bộ nhận diện thương hiệu và logo vào ngày 19 tháng 5 năm 2026
Bên cạnh đó, dự án còn hỗ trợ tỉnh trong quá trình xây dựng Đề án phát triển du lịch tỉnh Tuyên Quang đến năm 2030, đưa ra một lộ trình bài bản, chiến lược cho toàn tỉnh. Được phê duyệt vào đầu tháng 6/2026, Đề phát triển Du lịch mà Dự án hỗ trợ Tuyên Quang lần này là hướng nhiều hơn vào các mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp liên quan đến phát triển du lịch bền vững. Khung sáng kiến về phát triển du lịch bền vững được đề xuất trong Đề án là nội dung hoàn toàn mới do với các đề án đã làm trước đây của Tuyên Quang và cũng là điểm khác biệt đối với các Đề án phát triển du lịch của các địa phương khác đang thực hiện.
Chị Huyên và các cán bộ của Sở tự hào trước những thành quả mà du lịch tỉnh đã đạt được. Dẫu vậy, với chị Huyên, thành công chưa bao giờ được đong đếm bằng những danh hiệu quốc tế hay những con số du khách đến tỉnh. Điều quan trọng nhất chính là cải thiện được thu nhập của bà con mà vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống một cách bền vững. Từ đó, cộng đồng có thể tự tin nắm giữ tương lai của chính mình, để những câu chuyện tuyệt đẹp của Lô Lô Chải còn ngân vang mãi cho muôn đời sau.